Trong tiến trình phát triển của mỗi dân tộc, văn học và nghệ thuật không chỉ phản ánh đời sống xã hội mà còn góp phần lưu giữ ký ức lịch sử, nuôi dưỡng tình cảm cộng đồng và chuyển tải những giá trị văn hóa qua các thế hệ. Khác với phương thức truyền đạt tri thức dựa chủ yếu trên sự kiện và dữ liệu, tác phẩm văn học, nghệ thuật tiếp cận đời sống thông qua hình tượng, cảm xúc và những trải nghiệm mang tính cá nhân. Chính đặc trưng này tạo nên khả năng tác động đến nhận thức và tình cảm của người tiếp nhận, nhất là thanh niên, nhóm tuổi đang từng bước định hình thế giới quan, ý thức công dân và quan niệm về các giá trị dân tộc.
Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có vị trí đặc biệt trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và đồng thời là không gian hội tụ nhiều truyền thống văn hóa, việc giáo dục nhận thức về hòa bình, thống nhất và bản sắc dân tộc cho thanh niên mang ý nghĩa thiết thực. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị xác định hòa bình và thống nhất là những thành tố quan trọng trong hệ giá trị quốc gia. Tuy nhiên, để những giá trị ấy thực sự đi vào đời sống tinh thần của thế hệ trẻ, việc giáo dục không thể chỉ dừng lại ở ghi nhớ sự kiện lịch sử hay tiếp nhận những thông điệp mang tính khái quát. Điều cần thiết hơn là tạo điều kiện để thanh niên hiểu được ý nghĩa của lịch sử qua những trải nghiệm cụ thể của con người, từ đó hình thành thái độ trân trọng quá khứ và ý thức trách nhiệm đối với hiện tại.
Một trong những đóng góp đáng chú ý của văn học và nghệ thuật đối với giáo dục hòa bình là khả năng tái hiện những tổn thất của chiến tranh từ góc nhìn số phận cá nhân. Nếu lịch sử giúp người học nhận diện diễn biến, nguyên nhân và kết quả của các sự kiện thì văn học, nghệ thuật mở ra cơ hội tiếp cận những mất mát, day dứt và khát vọng sống của con người trong hoàn cảnh chiến tranh. Qua đó, hòa bình được nhận thức không đơn thuần là trạng thái chấm dứt xung đột vũ trang mà còn là điều kiện để con người được học tập, lao động, yêu thương và thực hiện những dự định bình thường của cuộc sống.
Nhật ký Đặng Thùy Trâm là một trường hợp tiêu biểu. Những trang viết về công việc cứu chữa thương binh, tình đồng đội, nỗi nhớ gia đình và những suy tư riêng tư đã khắc họa chân thực đời sống tinh thần của một người trẻ trong chiến tranh. Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở việc ghi lại những trải nghiệm lịch sử mà còn ở khả năng giúp người đọc hôm nay cảm nhận được sự đan xen giữa lý tưởng, trách nhiệm và những khát vọng rất đời thường. Trong khi đó, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh tiếp cận chiến tranh từ những ám ảnh và tổn thương tinh thần của người lính sau ngày trở về. Thông qua kết cấu tự sự đứt nối và dòng ký ức của nhân vật Kiên, tác phẩm gợi ra một vấn đề đáng suy ngẫm: chiến tranh có thể kết thúc về mặt lịch sử nhưng những hệ lụy của nó vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống con người. Hai tác phẩm, với những phương thức biểu đạt khác nhau, góp phần mở rộng cách nhìn về chiến tranh, đồng thời làm sâu sắc thêm nhận thức về giá trị của hòa bình.
Ở lĩnh vực điện ảnh, bộ phim Mùi cỏ cháy của đạo diễn Nguyễn Hữu Mười tái hiện hình ảnh những thanh niên rời giảng đường để bước vào chiến trường Quảng Trị. Bằng việc đặt tình bạn, tuổi trẻ và những dự định tương lai trước sự khốc liệt của chiến tranh, tác phẩm tạo nên sự gần gũi với người xem trẻ tuổi. Những lựa chọn và mất mát của nhân vật có thể gợi mở sự đồng cảm, giúp người xem suy nghĩ về sự hy sinh của các thế hệ đi trước. Tuy nhiên, cảm xúc được khơi dậy từ tác phẩm nghệ thuật chưa đồng nghĩa với việc người tiếp nhận đã có nhận thức lịch sử đầy đủ. Trong hoạt động giáo dục, cần hướng dẫn thanh niên phân biệt giữa sự kiện lịch sử với cách lựa chọn, tổ chức và tái hiện chất liệu hiện thực của người sáng tác.
Không chỉ góp phần giáo dục ý thức hòa bình, văn học và nghệ thuật còn tham gia hình thành ký ức cộng đồng, qua đó bồi đắp nhận thức về sự thống nhất và gắn bó dân tộc. Theo quan niệm về cộng đồng tưởng tượng của Benedict Anderson, những câu chuyện, biểu tượng và ký ức được chia sẻ có vai trò quan trọng trong việc hình thành cảm thức thuộc về một cộng đồng rộng lớn. Từ góc nhìn này, các tác phẩm viết về lịch sử dân tộc không chỉ lưu giữ những trải nghiệm của quá khứ mà còn tạo nên không gian để các thế hệ cùng đối thoại về những giá trị chung. Điều đáng lưu ý là sự thống nhất về ý thức cộng đồng không nhất thiết đòi hỏi sự đồng nhất trong cách nhìn nhận và diễn giải lịch sử. Trái lại, việc tiếp cận những điểm nhìn khác nhau trên cơ sở tôn trọng chứng cứ có thể giúp thanh niên hiểu đầy đủ hơn về tính phức tạp của đời sống lịch sử và văn hóa.
Vấn đề bản sắc dân tộc càng cần được xem xét trong đặc điểm văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh. Là đô thị hội tụ nhiều cộng đồng cư dân, truyền thống vùng miền và hình thức sáng tạo, thành phố tạo ra môi trường thuận lợi cho sự giao lưu giữa các giá trị văn hóa truyền thống và đương đại. Trong bối cảnh đó, giáo dục bản sắc dân tộc không nên chỉ tập trung vào việc nhận diện những biểu tượng quen thuộc mà cần giúp thanh niên hiểu được nguồn gốc, ý nghĩa và quá trình vận động của các giá trị văn hóa. Các hoạt động thưởng thức âm nhạc truyền thống, tìm hiểu di sản, tham gia nghệ thuật biểu diễn hoặc nghiên cứu những câu chuyện văn hóa địa phương có thể trở thành phương thức tiếp cận phù hợp. Quan trọng hơn, việc tìm hiểu bản sắc phải gắn với thái độ tôn trọng sự khác biệt, tránh giản lược di sản thành những hình ảnh minh họa thiếu chiều sâu hoặc tách rời khỏi cộng đồng chủ thể văn hóa.
Từ những vấn đề trên, việc phát huy vai trò của văn học và nghệ thuật trong giáo dục thanh niên cần có sự đổi mới về phương pháp tổ chức. Thay vì chỉ giới thiệu tác phẩm hoặc tổ chức những hoạt động thưởng thức mang tính một chiều, cơ sở giáo dục nên tạo điều kiện để người học tham gia phân tích, trao đổi và phản biện. Một chương trình có thể kết hợp đọc tác phẩm văn học, xem phim, tìm hiểu tư liệu lịch sử với tham quan bảo tàng, di tích, thu thập ký ức gia đình và xây dựng sản phẩm truyền thông. Qua quá trình ấy, người học có cơ hội kết nối tri thức lịch sử với trải nghiệm cá nhân, đồng thời rèn luyện năng lực đánh giá thông tin và trình bày quan điểm dựa trên chứng cứ.
Sự phát triển của môi trường số cũng mở rộng khả năng tiếp cận văn học và nghệ thuật của thanh niên. Sách điện tử, phim tài liệu, triển lãm trực tuyến, podcast và các sản phẩm truyền thông sáng tạo có thể góp phần đưa những câu chuyện lịch sử, văn hóa đến gần hơn với đời sống đương đại. Tuy nhiên, việc sử dụng các nền tảng số cần đi kèm yêu cầu kiểm chứng nguồn tư liệu, tôn trọng bản quyền và phân biệt rõ giữa sản phẩm sáng tạo với chứng cứ lịch sử. Hiệu quả giáo dục không nên chỉ được đánh giá qua số lượng người tham gia, lượt xem hoặc mức độ yêu thích, mà cần xem xét khả năng nhận thức, thái độ đối với sự khác biệt và năng lực vận dụng những giá trị đã tiếp nhận vào đời sống.
Nhìn chung, văn học và nghệ thuật có khả năng góp phần bồi đắp nhận thức về hòa bình, thống nhất và bản sắc dân tộc thông qua sự kết hợp giữa trải nghiệm thẩm mỹ, ký ức lịch sử và đối thoại văn hóa. Đối với thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh, đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa trong việc gắn kết truyền thống dân tộc với trách nhiệm công dân trong xã hội đương đại. Dù vậy, những nhận định về tác động giáo dục hiện mới được xác lập chủ yếu trên cơ sở phân tích lý luận và tác phẩm; việc đánh giá hiệu quả đối với các nhóm thanh niên cụ thể vẫn cần những nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo. Khi được triển khai phù hợp, văn học và nghệ thuật không chỉ giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về quá khứ mà còn khuyến khích họ suy nghĩ và hành động có trách nhiệm trong việc gìn giữ hòa bình, củng cố sự gắn kết cộng đồng và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.
Người viết: Lê Dương Khắc Minh